بۆ ناسینی ڕاستەقینەی شارێکی دێرین، تەنیا بەس نییە سەیری بەرد و دژە کۆنەکان بکەین؛ بەڵکو دەبێ لێدانی دڵی کۆڵانەکان ببیسین، گوێ لە ئاوازی دایکان بگرین، شەپۆلی سۆرانی و جریوەی مرواری جلوبەرگی کوردی ببینین و دەنگی سۆزناوی شمشاڵ لە داوێنی زاگرۆسدا ببیستین. فەرهەنگی خەڵکی سەقز، کانییەکی پڕ لە ڕەسەنایەتی، دەستپاکی، هەڵبەستوانی و هاوخەمی مرۆڤانەیە.
دابونەریت و جێژنە دێرینەکان
لە سەقزدا، نەورۆز شکۆدارترین جێژنی ساڵە؛ خەڵک بە جلی ڕەنگاوڕەنگی کوردی لەسەر کێوی جاقڵ ئاگری نەورۆز دادەگیرسێنن و هەڵپەڕکێی گەورە ڕێکدەخەن.
ئایینی کۆنی «میرمیرین» (حاکمی پێنج ڕۆژەی نەورۆز) و نەریتی شانۆیی «کۆسەگەڕان» لە دێرینترین شانۆکانی کوردی بوون لەم شارەدا. هەروەها شەوان لە زستاندا بە یاریی فکریی «گۆڕەوابازی» (گورەوابازی) کات بەسەر دەبەن.
مۆسیقای کوردی لە سەقز؛ حەیران، بەیت و دەف
قوتابخانەی مۆسیقای موکریان بە حەیران و بەیتبێژی ناسراوە. شمشاڵی شوانان سازی ئەفسانەیی کوێستانە و دەفژەنی لە خانەقاکانی سەقز و مزگەوتی دوو منارە ئاوێتەی تەریقەت و عیرفانی قادری و نەقشبەندی بووە.
ئەدەبیات و ناودارانی سەقز
- سەید کامیل ئیمامی (ئاوات): شاعیری عارفی ناوداری کوردستان و خودانی دیوانی بەپێز.
- ژیلا حوسێنی: پێشەنگی شیعری نوێی ژنانی کورد و خاوەنی کۆمەڵە شیعری «قەڵای ڕاز».
- میرزا عەبدولمەجید مەلەکولکەلام مەجدی: خۆشنووسی گەورەی سەردەمی قاجار.
- مامۆستا عومەر فارووقی: مێژوونووس و نووسەری کتێبی بەنرخی «نەزەرێک بە مێژوو و فەرهەنگی سەقز».

بەڵگەی مێژوویی: لاوانی سەقز لە ساڵی ۱۳۱۸ی هەتاوی (۱۹۳۹) بە جلی ڕەسەنی چوخە و ڕانک.
جلوبەرگی کوردی لە سەقز؛ شکۆی هونەر و سەنگینی
جلی ژنان: کراسی درێژ بە سۆرانی لەگەڵ کەوا و کۆڵنجەی زەردۆزی، سوخمەی مەخفەل و شال و دەسماڵی هەوری.
جلی پیاوان: چوخە و ڕانکی بافراوی دەستی بە خوری مەڕەز، پشتوێنی درێژ لە کەمەر، کڵاشی هەورامی و فەرەنجی.
ژیانی ئەمڕۆی سەقز بە قاوەخانە کۆنەکان، بازاڕی زێندوو، نەریتی «هەرەوەز» (هاوکاری دەستەجەمعی) و میواندۆستی تایبەت دەناسرێتەوە.