قەڵای مێژوویی زێویە یەکێک لە شکۆدارترین شاکارەکانی تەلارسازی، قەڵاسازی و ئەندازیاری هەزارەی یەکەمی پێش زایینە لە زنجیرەچیاکانی زاگرۆس و فەلاتی ئێران. ئەم قەڵا مێژوویییە لەسەر گردێکی بەرز و سروشتی لە ٥٥ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژهەڵاتی شاری سەقز و نزیک گوندی زێویە هەڵکەوتووە. زێویە لە سەردەمی دەسەڵاتداریەتی مانایییەکان و دواتریش مادەکان ناوەندێکی گەورەی سیاسی، سەربازی و ئایینی بووە کە سەرپەرشتی بەسەر ڕێگا گرنگەکانی نێوان ئاشوور و ئورارتوو کردووە.
مێژوو و پێگەی شارستانیەتی مانا لە زێویە
توێژینەوە شوێنەوارناسییەکان دەیسەلمێنن کە قەڵای زێویە بۆ ماوەی زیاتر لە سێ سەدە پایتەختی ناوچەیی و قەڵای فەرمانڕەوایی میرەکانی مانا بووە. مانایییەکان کە خەڵکی نیشتەجێی باشووری گۆلی ورمێ تا سەقز بوون، لە نێوان دوو زلهێزی ئەو سەردەمە (ئاشوور لە ڕۆژاوا و ئورارتوو لە باکوور) توانیویانە بەم شێوازە لە قەڵاسازی، سەربەخۆیی خۆیان بپارێزن. لەگەڵ هاتنی مادەکان، زێویە بووە بنکەیەکی گرنگی بەهێزکردنی ئیمپراتۆرییەتی ماد لە ڕۆژاوای ئێران.

شاکاری ئەندازیاری سێ نهۆمی و هۆڵی ستووندار
تایبەتمەندییە ناوازەکانی تەلارسازی قەڵای زێویە بریتییە لە ڕێکخستنی سێ نهۆمی بەپێی بەردی سروشتی گردەکە:
- نهۆمی سەرەوە (کۆشک و حاکمنشین): لە بەرزترین شوێنی گردەکە بە ژوورەکانی فەرمانڕەوایی و دیمەنی پانۆراما.
- هۆڵی ستوونداری مانایی: کۆنترین نموونەی هۆڵی ستووندار لە تەلارسازی فەلاتی ئێران کە خاوەنی دوو ڕیز بنکەبەردی خڕی تاشراوە.
- نهۆمی ناوەند و حەوشەی مەتبەخ: ژوورەکانی خزمەتگوزاری و کۆگای دانەوێڵە بە سیستەمی ئاو و ئاوەڕۆی پێشکەوتوو.
- پەیژەی بەردینی یادگاری: پەیژەیەک بە ٢١ پلەی تاشراو لە بەردی سروشتی شاخەکە کە پەیوەندی نێوان بەشەکان دەستەبەر دەکات.

چیرۆکی دۆزینەوەی گەنجینەی ناوبانگی جیهانی زێویە
لە پاییزی ساڵی ١٩٤٧ی زایینی (١٣٢٥ی کۆچی هەتاوی)، بارانێکی بەخوڕ بەشێک لە خاکی گردەکەی شۆردەوە و شوانێکی ناوچەکە بە ڕێکەوت سندووقێکی گەورەی بڕۆنزی پڕ لە زێڕ، زێو و فیلەددانی دۆزییەوە. ئەم ڕووداوە بووە هۆی دەستپێکردنی پشکنینە فەرمییەکانی ئەندرێ گۆدار و ڕۆبێرت دایسۆن. زۆرێک لە پارچە زێڕینەکان لە مۆزەخانەی نیشتمانی ئێران، مۆزەخانەی لووڤری پاریس، میترۆپۆلیتەنی نیویۆرک و مۆزەخانەی بەریتانیا لە لەندەن پارێزراون.
