🏛️ زانستنامەی بازاڕ و بازرگانیی سەقز گیان
نوێکردنەوەی گشتگیری پاییزی ۲۰۲۶
بازاڕی گەورە و مێژوویی شاری دێرینی سەقز، سەدان ساڵە وەک لێدانی دڵی بازرگانی، هونەری ڕەسەن، ئاڵوگۆڕی سنووری و چاندی ناوچەی موکریان و ڕۆژاوای ئێران دەناسرێت. ئەم کۆمەڵە بێوێنەیە بە ئاوێتەکردنی داڵان و کاروانسەراکانی سەردەمی قاجاڕ، ڕاستەبازاڕە سەرداپۆشراوەکان، جەمسەری سەرنجڕاکێشی قوماش، بازاڕی زێڕنگەران و پاساژە مۆدێرنەکان، ساڵانە پێشوازی لە سەدان هەزار گەشتیار و بازرگان لە سەرتاسەری ئێران و هەرێمی کوردستان دەکات.
۱. مێژوو و پێگەی ژێئۆئابووریی بازاڕی سەقز لە درێژەی سەدەکاندا
شاری سەقز لە مێژەوە پردی سروشتی و بازرگانیی نێوان فەلاتی ئێران، ئازەربایجان و حەوزەی ڕۆژاوای زاگرۆس (میزۆپۆتامیا و شارەکانی مووسڵ، حەلەب و بەغدا) بووە. ئەم پێگە جیۆپۆلیتیکییە بەنرخە بازاڕێکی دروست کرد کە زۆر زیاتر لە ئاڵوگۆڕێکی خۆجێیی سادە، بوو بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی گواستنەوەی قوماش، چەکی نەریتی، پێست، دانەوێڵە و پیشە دەستییەکان.
پێکهاتەی دێرینی بازاڕی سەقز لە دوو لای تەوەرەی مێژوویی شار واتە شەقامی فەخری ڕازی (وەلیخانی پێشوو) پەرەی سەندووە و بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا دابەش دەبێت:
- بەشی نێوقەڵا: لە بناری گردی دێرینی نارینقەڵا و لە تەنیشت دوو هێمای مێژوویی شار، واتە مزگەوتی دوومانارە (سەردەمی ئەفشارییە) و حەمامی حاجی ساڵح (سەردەمی زەندییە/قاجاڕ) پێکهاتووە و دێرینترین ناوەندی قوماش و بەڕماڵ و فەرشی موکریان بووە.
- بەشی سەرپەچە: لە سەردەمی قاجاڕ و سەرەتای پەهلەویدا بە پەرەسەندنی ئاسنگەران، زێڕنگەران و پێستەوانەکان بووژانەوەی گەورەی بەخۆیەوە بینی و دەیان کاروانسەرا و سەرای بازرگانی لە دەوروبەری دروست کران.
۲. سەرا و کاروانسەرا بازرگانییەکانی سەردەمی قاجاڕ
یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی تەلارسازیی بازاڕی دێرینی سەقز، بوونی سەرا و کاروانسەرا دوونهۆمییەکانە بە هەیوان و کۆڵەکە دارینەکانەوە. لەم سەرا مێژووییانەدا، نهۆمی خوارەوە بۆ کۆگا و دووکانی فرۆشتنی بەکۆمەڵ و نهۆمی سەرەوە بۆ پشوودانی بازرگانان تەرخان کرابوو:
- کاروانسەرای تاجووانچی (تاجوانشیر): شکۆدارترین سەرای بەجێماوی سەردەمی قاجاڕە لە دڵی بازاڕی سەقز کە بە حەوشەی گەورە و تەلارسازیی سوننەتیی دار و خشت، بەڵگەیەکی زیندووی شکۆی پەیوەندییە بازرگانییەکانی سەقزە.
- سەرای جەودەت و سەرای موهەندیس: دوو کۆمەڵەی دێرینی دیکەن کە ئێستاش وەک کۆگای پارێزراو و ناوەندی فرۆشتنی قوماش چالاکن.
۳. ڕاستەبازاڕە تایبەتمەندەکانی بازاڕی سوننەتیی سەقز
کاتێک لە دەروازەی ڕاستەی ئەردەڵان یان مەیدانی کۆماری پێ دەنێنە نێو داڵانە سەرداپۆشراوەکانی بازاڕ، ڕێکخستنی پیشەکان و قەرەباڵغیی ژیان سەرنجتان ڕادەکێشێت:
🧵 ۱. ڕاستەی قوماشفڕۆشان و گووزەری ئاوریشم (جەمسەری بێڕکابەری قوماش لە ئێران)
سەقز بێ گومان پایتەختی قوماشی جلی کوردییە لە ئێران. زیاتر لە ۵۰۰ دووکانی عمده و تاک لە ڕاستەی سەرێ، پاساژی مورادی و گووزەری ئاوریشم، نوێترین قوماشە مۆدێرنەکانی جیهان (هاوردەکراو لە دوبەی، هیندستان، کۆریای باشوور، تورکیا و چین) بە ڕەنگاوڕەنگییەکی بێوێنە پێشکەش دەکەن:
- جۆرەکانی قوماشی پولەکەداری، توری کریستاڵ، لەمە، حەریری هیندی و بەردینەی قورس.
- قوماشی شال و پشتوێنی کوردی، لەچک، شەڕواڵ و مەخمەری هەمەجۆر.
- نرخەکان لە سەقز بەهۆی کڕینی بێناوبژیوانی، ۲۰٪ تا ۴۰٪ لە تاران و شارە گەورەکانی دیکە هەرزانترە.
💍 ۲. ڕاستەی زێڕنگەران (هونەری زێڕسازی و گەوهەری کوردی)
ڕاستەی زێڕنگەرانی سەقز بە دەیان دووکانی متمانەپێکراو و کارگەی زێڕسازی، ناوەندێکی ناسراوە بۆ کڕینی زێڕی عەیار باڵا. لەم ڕاستەیەدا زێڕی ڕەسەنی ژنانی کورد وەک شیلانە، ملوانکەی قورسی کوردی، پاوەنە، هەڵانە، پشتوێنی زێڕ و گوڵسنگی نەریتی بە هەقدەستی شیاو دەست دەکەوێت.
👞 ۳. ڕاستەی کەڵاشدرووان و پیشە دەستییە نەریتییەکان
کەڵاش (پێڵاوی ڕەسەنی کوردیی تۆمارکراو لە یونسکۆ) پاپۆشێکی سروشتی، دژەبۆن، هەناسەدەر و ئەرگۆنۆمیکە کە ژێرەکەی لە پەڕۆی لۆکەیی پەستێنراو و ڕووەکەی لە داوی لۆکە دەچنرێت. لەم ڕاستەیەدا کەڵاشی باشی هەورامی و موکریانی دەست دەکەوێت.
🛍️ ۴. بازاڕی قازاخانە و بازاڕی ڕۆژ؛ جۆش و خرۆشی کڕین
قازاخانە لە پشت بازاڕی ڕۆژ، لە قەرەباڵغترین شوێنەکانە بۆ گەشتیاران. هەمەجۆریی پۆشاک، کەرەستەی جوانکاری و ماکیاژ، کەرەستەی ئەلیکترۆنی و کەلوپەلی چێشتخانە بە کەمترین قازانج لەم دالانانەدا پێشکەش دەکرێت.
🌿 ۵. ڕاستەی عەتاران و گەنجینەی گیادەرمانییەکانی چلچەمە
بنارەکانی چلچەمە و ساراڵی سەقز، ژینگەی دەوڵەمەندترین ڕووەکە دەرمانی و خۆراکییەکانە:
- ڕووەکە بەهارییەکان (نیسان تا حوزەیران): ڕێواسی کێوی، کەنگر، شنگ، قازیاغی، پیچک، لۆشە و دوومبەڵانی کێوی.
- دیارییە خۆراکییەکان: هەنگوینی کێویی سروشتی بەبێ شەکر، ڕۆنی کەرەی کوردی، کەشک و بنێشتی کوردی (سەقزی خاو).
۴. ڕێبەری پاساژ و ناوەندە بازرگانییە نوێیەکانی سەقز
۵. ڕێنمایی گرنگ بۆ کڕینی قوماشی جلی کوردی
💡 پێوانەی قوماش بۆ جلی تەواوی کوردیی ژنانە:
• کراس (کراسی سەرەکی): ۳.۵ تا ۴.۵ مەتر (بەپێی باڵا و مۆدێلی کڵۆش).
• کەوا یان سوخمە (هێلەک یان کەوای سەرەوە): ۱.۵ تا ۲ مەتر مەخمەر، پولەکەدار یان نەخشداری قورس.
• دەسماڵ و لەچکی سەر: ۱.۵ تا ۲.۵ مەتر توری سووک.