ڕێبەری گشتگیری بازاڕی دێرین و ناوەندەکانی کڕینی سەقز؛ لە ڕاستەبازاڕە مێژووییەکان تا جەمسەری قوماش و زێڕ

سردر ورودی بازار بزرگ و تاریخی سقز راسته اردلان در بلوار جمهوری


🏛️ زانستنامەی بازاڕ و بازرگانیی سەقز گیان

نوێکردنەوەی گشتگیری پاییزی ۲۰۲۶

بازاڕی گەورە و مێژوویی شاری دێرینی سەقز، سەدان ساڵە وەک لێدانی دڵی بازرگانی، هونەری ڕەسەن، ئاڵوگۆڕی سنووری و چاندی ناوچەی موکریان و ڕۆژاوای ئێران دەناسرێت. ئەم کۆمەڵە بێوێنەیە بە ئاوێتەکردنی داڵان و کاروانسەراکانی سەردەمی قاجاڕ، ڕاستەبازاڕە سەرداپۆشراوەکان، جەمسەری سەرنجڕاکێشی قوماش، بازاڕی زێڕنگەران و پاساژە مۆدێرنەکان، ساڵانە پێشوازی لە سەدان هەزار گەشتیار و بازرگان لە سەرتاسەری ئێران و هەرێمی کوردستان دەکات.

📅 مێژوو و پێشینە
زەندییە، قاجاڕ و ۱۹۳۵ی زایینی

📍 شوێنی سەرەکی
مەیدانی کۆماری و شه‌قامی ئیمام

👑 ناوبانگی ئابووری
جەمسەری قوماش و زێڕی کوردی

🧭 کڕۆکی گەڕەکەکان
دوو بەشی نێوقەڵا و سەرپەچە

۱. مێژوو و پێگەی ژێئۆئابووریی بازاڕی سەقز لە درێژەی سەدەکاندا

شاری سەقز لە مێژەوە پردی سروشتی و بازرگانیی نێوان فەلاتی ئێران، ئازەربایجان و حەوزەی ڕۆژاوای زاگرۆس (میزۆپۆتامیا و شارەکانی مووسڵ، حەلەب و بەغدا) بووە. ئەم پێگە جیۆپۆلیتیکییە بەنرخە بازاڕێکی دروست کرد کە زۆر زیاتر لە ئاڵوگۆڕێکی خۆجێیی سادە، بوو بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی گواستنەوەی قوماش، چەکی نەریتی، پێست، دانەوێڵە و پیشە دەستییەکان.

پێکهاتەی دێرینی بازاڕی سەقز لە دوو لای تەوەرەی مێژوویی شار واتە شەقامی فەخری ڕازی (وەلیخانی پێشوو) پەرەی سەندووە و بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان بەسەر دوو بەشی سەرەکیدا دابەش دەبێت:

  • بەشی نێوقەڵا: لە بناری گردی دێرینی نارین‌قەڵا و لە تەنیشت دوو هێمای مێژوویی شار، واتە مزگەوتی دوومانارە (سەردەمی ئەفشارییە) و حەمامی حاجی ساڵح (سەردەمی زەندییە/قاجاڕ) پێکهاتووە و دێرینترین ناوەندی قوماش و بەڕماڵ و فەرشی موکریان بووە.
  • بەشی سەرپەچە: لە سەردەمی قاجاڕ و سەرەتای پەهلەویدا بە پەرەسەندنی ئاسنگەران، زێڕنگەران و پێستەوانەکان بووژانەوەی گەورەی بەخۆیەوە بینی و دەیان کاروانسەرا و سەرای بازرگانی لە دەوروبەری دروست کران.

۲. سەرا و کاروانسەرا بازرگانییەکانی سەردەمی قاجاڕ

یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی تەلارسازیی بازاڕی دێرینی سەقز، بوونی سەرا و کاروانسەرا دوونهۆمییەکانە بە هەیوان و کۆڵەکە دارینەکانەوە. لەم سەرا مێژووییانەدا، نهۆمی خوارەوە بۆ کۆگا و دووکانی فرۆشتنی بەکۆمەڵ و نهۆمی سەرەوە بۆ پشوودانی بازرگانان تەرخان کرابوو:

  • کاروانسەرای تاجووانچی (تاجوانشیر): شکۆدارترین سەرای بەجێماوی سەردەمی قاجاڕە لە دڵی بازاڕی سەقز کە بە حەوشەی گەورە و تەلارسازیی سوننەتیی دار و خشت، بەڵگەیەکی زیندووی شکۆی پەیوەندییە بازرگانییەکانی سەقزە.
  • سەرای جەودەت و سەرای موهەندیس: دوو کۆمەڵەی دێرینی دیکەن کە ئێستاش وەک کۆگای پارێزراو و ناوەندی فرۆشتنی قوماش چالاکن.

۳. ڕاستەبازاڕە تایبەتمەندەکانی بازاڕی سوننەتیی سەقز

کاتێک لە دەروازەی ڕاستەی ئەردەڵان یان مەیدانی کۆماری پێ دەنێنە نێو داڵانە سەرداپۆشراوەکانی بازاڕ، ڕێکخستنی پیشەکان و قەرەباڵغیی ژیان سەرنجتان ڕادەکێشێت:

🧵 ۱. ڕاستەی قوماشفڕۆشان و گووزەری ئاوریشم (جەمسەری بێڕکابەری قوماش لە ئێران)

سەقز بێ گومان پایتەختی قوماشی جلی کوردییە لە ئێران. زیاتر لە ۵۰۰ دووکانی عمده و تاک لە ڕاستەی سەرێ، پاساژی مورادی و گووزەری ئاوریشم، نوێترین قوماشە مۆدێرنەکانی جیهان (هاوردەکراو لە دوبەی، هیندستان، کۆریای باشوور، تورکیا و چین) بە ڕەنگاوڕەنگییەکی بێوێنە پێشکەش دەکەن:

  • جۆرەکانی قوماشی پولەکەداری، توری کریستاڵ، لەمە، حەریری هیندی و بەردینەی قورس.
  • قوماشی شال و پشتوێنی کوردی، لەچک، شەڕواڵ و مەخمەری هەمەجۆر.
  • نرخەکان لە سەقز بەهۆی کڕینی بێناوبژیوانی، ۲۰٪ تا ۴۰٪ لە تاران و شارە گەورەکانی دیکە هەرزانترە.

💍 ۲. ڕاستەی زێڕنگەران (هونەری زێڕسازی و گەوهەری کوردی)

ڕاستەی زێڕنگەرانی سەقز بە دەیان دووکانی متمانەپێکراو و کارگەی زێڕسازی، ناوەندێکی ناسراوە بۆ کڕینی زێڕی عەیار باڵا. لەم ڕاستەیەدا زێڕی ڕەسەنی ژنانی کورد وەک شیلانە، ملوانکەی قورسی کوردی، پاوەنە، هەڵانە، پشتوێنی زێڕ و گوڵسنگی نەریتی بە هەقدەستی شیاو دەست دەکەوێت.

👞 ۳. ڕاستەی کەڵاشدرووان و پیشە دەستییە نەریتییەکان

کەڵاش (پێڵاوی ڕەسەنی کوردیی تۆمارکراو لە یونسکۆ) پاپۆشێکی سروشتی، دژەبۆن، هەناسەدەر و ئەرگۆنۆمیکە کە ژێرەکەی لە پەڕۆی لۆکەیی پەستێنراو و ڕووەکەی لە داوی لۆکە دەچنرێت. لەم ڕاستەیەدا کەڵاشی باشی هەورامی و موکریانی دەست دەکەوێت.

🛍️ ۴. بازاڕی قازاخانە و بازاڕی ڕۆژ؛ جۆش و خرۆشی کڕین

قازاخانە لە پشت بازاڕی ڕۆژ، لە قەرەباڵغترین شوێنەکانە بۆ گەشتیاران. هەمەجۆریی پۆشاک، کەرەستەی جوانکاری و ماکیاژ، کەرەستەی ئەلیکترۆنی و کەلوپەلی چێشتخانە بە کەمترین قازانج لەم دالانانەدا پێشکەش دەکرێت.

🌿 ۵. ڕاستەی عەتاران و گەنجینەی گیادەرمانییەکانی چلچەمە

بنارەکانی چلچەمە و ساراڵی سەقز، ژینگەی دەوڵەمەندترین ڕووەکە دەرمانی و خۆراکییەکانە:

  • ڕووەکە بەهارییەکان (نیسان تا حوزەیران): ڕێواسی کێوی، کەنگر، شنگ، قازیاغی، پیچک، لۆشە و دوومبەڵانی کێوی.
  • دیارییە خۆراکییەکان: هەنگوینی کێویی سروشتی بەبێ شەکر، ڕۆنی کەرەی کوردی، کەشک و بنێشتی کوردی (سەقزی خاو).

دیمەنی ناوخۆی بازاڕی دێرینی سەقز بە دووکانی قوماش و سەوزەی بەهاری

ژیانی ڕۆژانە لە دڵی ڕاستەی ئەردەڵان: ئاوێتەبوونی چاندی ڕەسەن، سەوزەی بەهاریی چلچەمە و قوماشفرۆشییە بەناوبانگەکانی سەقز
بە دۆکیۆمێنتکراو لە سەقز گیان 📸

۴. ڕێبەری پاساژ و ناوەندە بازرگانییە نوێیەکانی سەقز

ناوی پاساژ / ناوەندی بازرگانی کاڵا و کەلوپەلی سەرەکی ناونیشانی ورد
کۆمەڵگەی گووزەری ئاوریشم ناوەندی تایبەتیی قوماشی شایی و جلی کوردی ژنانە مەیدانی کۆماری، پاڵ ڕاستەبازاڕ
پاساژی سابریان کەلوپەلی ناوماڵ، تەلەفزیۆن، جیهیزی بووک و پێداویستی منداڵ شەقامی فەخری ڕازی
پاساژی کەوسەر و عیرفانی پۆشاکی پیاوانە و ژنانە، پێڵاو و جزدانی چەرم مەیدانی کۆماریی ئیسلامی
پاساژی تۆپچی و ژێرپردی ئازادی کەرەستەی ماکیاژ و جوانکاری براند، عەتر و پۆشاکی لاوان مەیدانی ئازادی، ژێرپردی بازرگانی

۵. ڕێنمایی گرنگ بۆ کڕینی قوماشی جلی کوردی

💡 پێوانەی قوماش بۆ جلی تەواوی کوردیی ژنانە:

• کراس (کراسی سەرەکی): ۳.۵ تا ۴.۵ مەتر (بەپێی باڵا و مۆدێلی کڵۆش).

• کەوا یان سوخمە (هێلەک یان کەوای سەرەوە): ۱.۵ تا ۲ مەتر مەخمەر، پولەکەدار یان نەخشداری قورس.

• دەسماڵ و لەچکی سەر: ۱.۵ تا ۲.۵ مەتر توری سووک.

💡 بەڵگەنامە، وێنە یان زانیارییەکت دەربارەی ئەم بابەتە هەیە؟ بەشداری بکە.

ناردنی بەڵگەنامە و وێنە