سەقز لە کوێیە؟ گەشتێک بە مێژوو، ڕەچەڵەک، فەرهەنگ و ناسنامەی یەکێک لە دێرینترین شارەکانی کوردستان

نمای بازسازی‌شده هنری از دژ ۳۰۰۰ ساله زیویه سقز با دیوارهای خشتی و تالار ستون‌دار

لە نێوان شاخە سەرکەشەکانی باکووری زاگرۆسدا، لەو شوێنەی ئاوە سازگارەکانی چلچەمە بەرەو دەشتاییە بەپیتەکانی موکریان دەڕژێن، شارێکی دێرین ئارامی گرتووە کە ناوی لەگەڵ نھێنییەکانی شارستانیەتی مانایی، ساکایی و مادی ئاوێتە بووە. سەقز تەنیا خاڵێکی جوگرافی لەسەر نەخشەی رۆژهەڵاتی کوردستان نییە؛ بەڵکو مۆزەخانەیەکی زیندووی ژیانی بەردەوامی مرۆڤە لە درێژایی زیاتر لە سێ هەزار ساڵدا. لەم لێکۆڵینەوەیەدا مێژوو، ڕەچەڵەکی ناو، جوگرافیا و ناسنامەی ئەم شارە دێرینە دەخوێنینەوە.

سەقز لە کوێیە؟ پێگەی جوگرافی و کەشوهەوا

شاری سەقز لە باکووری پارێزگای کوردستان (ڕۆژهەڵاتی کوردستان) هەڵکەوتووە و دووهەمین شاری گەورە و پڕحەشیمەتی ئەم پارێزگایەیە. ئەم شارە لە باکوورەوە لەگەڵ شاری بۆکان (پارێزگای ورمێ)، لە رۆژئاواوە لەگەڵ شاری بانە و سنووری هەرێمی کوردستانی عێراق، لە رۆژهەڵاتەوە لەگەڵ دیواندەرە و لە باشوورەوە لەگەڵ مەریوان هاوسنوورە.

بەرزی لە ئاستی دەریا
١,٤٩٦ مەتر
حەشیمەتی شار (سەرژمێری فەرمی)
١٦٥,٢٥٨ کەس
کەشوهەوای گشتی
شاخی و ساردسێر
ڕووباری سەرەکی
چۆمی سەقز (حەوزەی زەڕینەڕۆد)

کەشوهەوای سەقز شاخی و ساردە؛ زستانان بەفراوی و پڕ لە سەهۆڵبەندانە و هاوینانی فێنک و دڵڕفێنە. دوو دیاردەی سروشتی سیمای شاریان نەخشاندووە:
کێوی مێژوویی کێوی جاقڵ و بانی سەقز بە بەرزایی ۲۷۳۰ مەتر کە پارێزەری شار بووە، و ڕووباری هەمیشەیی چۆمی سەقز و پردی دێرینی چۆم کە بە ناوەڕاستی شاردا تێپەڕ دەبێت.

دیمەنی چۆمی سەقز و شەقامی کەنار ڕووبار لە وەرزی پاییزدا
چۆمی هەمیشەیی سەقز؛ شادەماری ئاو و ژیان کە بە نێو دڵی شاردا تێپەڕ دەبێت.

ڕەچەڵەکناسی ناوی سەقز؛ هۆزی ساکا لە تەرازووی زانستدا

لەبارەی ناوی سەقز (Seqiz)، بۆچوونی باو لە نێوان مێژوونووسان و ڕۆژهەڵاتناساندا، پەیوەستبوونی بە ناوی هۆزی ئاریایی «ساکا» (سکاکان / Scythians) دەگەڕێنێتەوە. سەکاکان لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین (نزیکەی ۶۵۰ تا ۶۲۵ پ.ز) لە هێرشەکانیاندا دەسەڵاتیان بەسەر ناوچەکانی ماد و مانادا سەپاند و ناوەندی فەرمانڕەوایی خۆیان لە زێویە و دەشتی سەقز دامەزراند. مێژوونووسانی وەک ئیگۆر دیاکۆنۆف و ڕۆمەن گیرشمەن پێیان وایە ناوی سەقز لە «ساکیز» یان «سکاوەند»ەوە هاتووە و لە ئاڵوگۆڕی دەنگەکاندا بووە بە سەقز.

سەردەمی دێرین؛ شکۆی قەڵای زێویە و ئەشکەوتی کەرەفتوو

قەڵای مێژوویی قەڵای زێویەی سەقز لە ٤۲ کیلۆمەتری رۆژهەڵاتی شار، شاکاری تەلارسازی شارستانیەتی مانایی و مادی لە هەزارەی یەکەمی پێش زایینە. ئەم دژە بە دیوارە خشتییە ئەستوورەکانی و تەلاری بیست‌ستوونی، شاهیدی سەردەمێکی زێڕینە لە هونەری زێڕینکاری و عاج‌تاشی کە ئاسەوارەکانی لە مۆزەخانەی نەتەوەیی ئێران و لۆڤری پاریس پارێزراون.
هەروەها ئەشکەوتی دێرینی کەرەفتوو بە بیناسازی چوارنهۆمی تاشراو لە بەرد و کەتتیبەی یۆنانی پەرستگای هێراکلس، پێگەی سەقز لە سەردەمی سلووکی و ئەشکانی دەسەلمێنێت.

دیمەنی سەرتاسەری دیواری خشتی قەڵای دێرینی زێویەی سەقز
شوێنەواری دێرینی قەڵای ۳۰۰۰ ساڵەی زێویەی سەقز؛ یادگاری هەزارەی یەکەمی پێش زایین.

گەڕەکە کۆنەکان و پێکهاتەی شارستانی سەقز

سەقز خاوەنی گەڕەکی کۆن و ڕەسەنە:

  • ناوقەڵا: ناوەندی دێرین لە دەوروبەری تپۆڵکەی قەڵای حکوومەتی کۆن.
  • سەرپەچە: گەڕەکێکی ڕەسەن بە کۆڵانی تەسک و بینای گڵین کە شوێنی نیشتەجێبوونی بازرگانان بووە.
  • شارەبانی: ناوەندی کارگێڕی کۆنی شار لە دەورەی قاجار و پەهلەویدا.
  • دەباغخانە و کەهنەسەرباز: گەڕەکەکانی نزیک بازاڕ و پیشەی چەرمسازی دێرین.
منارەی خشتی مزگەوتی مێژوویی دوو منارەی سەقز
مزگەوتی مێژوویی دوو منارەی سەقز لە گەڕەکی ناوقەڵا؛ یادگاری سەردەمی ئەفشاریە.

خەڵکی سەقز بە زمانی شیرینی کوردی و بە شێوەزاری سۆرانی (لقی ڕەسەنی موکریانی) دەدوێن و زۆرینەی خەڵک موسڵمانی سوننەی شافعین. بۆ شارەزابوونی زیاتر پێشنیار دەکرێت ڕێبەری گشتگیری گەشت بۆ سەقز و ژیان لە سەقز؛ فەرهەنگ و دابونەریت بخوێننەوە.

💡 بەڵگەنامە، وێنە یان زانیارییەکت دەربارەی ئەم بابەتە هەیە؟ بەشداری بکە.

ناردنی بەڵگەنامە و وێنە