زندگی در سقز؛ فرهنگ، آداب‌ورسوم، موسیقی، ادبیات و داستان‌های مردم سقز

گردهمایی فرهنگی مردم سقز با لباس کردی فاخر، نوای دف و سماور سنتی در حیاط تاریخی

برای شناخت واقعی یک کهن‌شهر، تنها نباید به سنگ‌نبشته‌های خاموش یا دژهای باستانی نگریست؛ بلکه باید نبض تپنده کوچه‌ها را حس کرد، در آهنگ کلام مادران گوش فرا داد، پیچ‌وتاب شال کمر و پولک‌های پیراهن کردی را دید و نوای سحرانگیز شمشال را در دامنه‌های مه‌آلود زاگرس شنید. فرهنگ مردم سقز، جویباری زنده از اصالت آریایی، نجابت عشایری، ذوق شعری و همبستگی انسانی است که در دل منطقه تاریخی موکریان پیوسته جاری بوده است.

آداب‌ورسوم و جشن‌های کهن؛ از شعله‌های نوروز تا «میرمیرین»

مردم سقز در طول قرن‌ها، تقویم زیستی خود را با تغییر فصول طبیعت هماهنگ کرده‌اند. آیین‌های جمعی در این خطه، آکنده از پیام امید، رستاخیز زمین و ستیز نمادین روشنایی با تاریکی است:

۱. نوروز باستانی؛ برافروختن آتش بر چکاد جاقل

نوروز در سقز صرفاً یک تعطیلات تقویمی نیست؛ بلکه با شکوه‌ترین رستاخیز فرهنگی و ملی سال است. از روزها پیش از تحویل سال، آیین‌های بهارانه آغاز می‌شود. عصرگاه آخرین روز اسفند، هزاران زن، مرد، پیر و جوان با پوشیدن زیباترین لباس‌های کردی خود به ارتفاعات و به‌ویژه کوهستان جاقل و بام تاریخی سقز می‌روند.
با غروب آفتاب، آتش‌های سترگ نوروزی بر فراز کوه‌ها برافروخته می‌شوند و حلقه‌های عظیم رقص کردی («هه‌لپه‌رکی») با همراهی نوای پرطنین سرنا و دهل، دشت‌ها را به لرزه درمی‌آورند. این پیوند آتش و رقص دسته‌جمعی، نمادی از اتحاد اجتماعی و پاسداشت روشنایی است.

۲. آیین شگفت‌انگیز «میرمیرین» (حاکم پنج‌روزه بهار)

یکی از نادرترین و کهن‌ترین آیین‌های نمایشی جهان که خاستگاه و دیرینگی آن در اسناد تاریخی کردستان و شهر سقز به ثبت رسیده، آیین «میرمیرین» (یا میر نوروزی) است. در روزهای پایانی سال، مردم فردی از طبقات فرودست، عامی یا شوخ‌طبع را به عنوان «حاکم شهر» (امیر) برمی‌گزیدند و حاکم واقعی شهر به طور موقت از قدرت کناره‌گیری می‌کرد!

میر نوروزی با تشریفاتی کارناوالی، ردای وزارت و سپاهیانی مسلح به چوب و سپر بر تخت می‌نشست و به مدت چند روز احکامی جدی، طنزآمیز و تند صادر می‌کرد؛ از عزل مأموران مالیاتی ستمگر تا بخشیدن خراج نیازمندان. این نمایش آیینی، سوپاپ اطمینان جامعه برای نقد ساختارهای قدرت و تجلی روحیه آزادی‌خواهی و طنز ظریف مردم سقز بود.

۳. آیین «کوسه‌گردانی» (کۆسه‌به‌رنشین)

در میانه زمستان سرد زاگرس و حوالی بهمن‌ماه، هنگامی که چوپانان و کشاورزان در انتظار بهار بودند، کارناوال روستایی کوسه‌گردانی به راه می‌افتاد. جوانی تنومند با پوستین وارونه، ریشی سپید از پشم بز و زنگوله‌هایی بر پا، در نقش «کوسه» (نماد بهار و باروری) به همراه «زن کوسه» و دارودسته‌اش به در خانه‌ها می‌رفتند و با خواندن سرودهای موزون کردی، نوید گرم‌شدن زمین را می‌دادند و از اهالی روغن، آرد و هدایا دریافت می‌کردند.

۴. سنت گرم «شه‌ونشینی» و بازی مهیج «جوراب‌بازی» (گۆره‌وابازی)

در شب‌های دراز و برفی زمستان که دمای هوا به زیر صفر می‌رسد، سنت «شه‌ونشینی» (شب‌نشینی صمیمانه خانوادگی) در خانه‌ها با عطر چای دمی، گردو و توت خشک و قصه‌گویی مادربزرگان برپا می‌شد. در میان جوانان و مردان کهنسال، هیچ بازی به اندازه «گۆره‌وابازی» (جوراب‌بازی) شور و هیجان نمی‌آفرید. در این بازی فکری-روانی کهن، ۱۰ جفت جوراب پشمی روی فرش چیده شده و مهره‌ای (مازو) زیر یکی از آن‌ها پنهان می‌شود؛ حدس زدن جای مهره نیازمند خوانش چهره حریف، هوش و تجربه سالیان بود و ساعت‌ها خنده و ترانه‌خوانی را به همراه می‌آورد.

حیاط مرکزی و رواق‌های سنتی کاروانسرای کهن تاجوانچی سقز
حیاط کاروانسرای تاریخی تاجوانچی؛ کانون خاطرات جمعی و تعاملات اجتماعی مردم سقز در گذر قرون.

موسیقی اصیل کردی در سقز؛ نغمه‌های بیت، حیران و دف

موسیقی در کردستان صرفاً تفریح نیست؛ تاریخ نانوشته مردم است که سینه به سینه از حماسه‌ها و سوگ‌ها نگاهبانی کرده است. سقز در حوزه موسیقی موکریان جایگاهی بی‌همتا دارد:

  • بیت و حیران (حماسه‌خوانی و تغزل): «بیت‌خوانان» راویان منظومه‌های بزرگ عاشقی و دلاوری هستند. شاهکارهایی چون «خج و سیامند»، «دمدم» و «شورمحمود» قرن‌ها با حنجره‌های جادویی خوانندگان موکریانی خوانده شده‌اند. «حیران» نیز ناله‌های تغزلی و عاشقانه‌ای است که از فراق یار و توصیف زیبایی کوهساران سقز نغمه سرمی‌دهد.
  • شمشال؛ ساز اساطیری شبانان زاگرس: شمشال (نی فلزی سنتی کُردی بدون زبانه) کهن‌ترین ساز بادی این دیار است. صدای بم، اندوه‌بار و اثیری شمشال چنان است که گویی از اعماق غارهای باستانی و تاریخ اشکانیان طنین می‌افکند.
  • عرفان و دف‌نوازی در تکایا و خانقاه‌ها: مساجد تاریخی نظیر مسجد تاریخی دو مناره سقز و خانقاه‌های طریقت قادریه و نقشبندیه، خاستگاه دف‌نوازی خانقاهی و ذکر دراویش بوده‌اند. صدای هماهنگ ده‌ها دف در شب‌های جمعه و ایام میلاد پیامبر، فضایی ماورایی و معنوی به شهر می‌بخشد.

ادبیات، شعر و مفاخر ماندگار دیار سقز

سقز زادگاه اندیشمندان، خطاطان و سخن‌سرایانی بوده که بر تارک ادبیات کردی و فارسی درخشیده‌اند. بخشی از برجسته‌ترین مشاهیر ثبت‌شده در دانشنامه سقز گیان عبارتند از:

سید کامل امامی زنبیل (ئاوات)

شاعر عارف، فقیه و غزلسرای نامدار کردستان (۱۲۸۲–۱۳۶۸ خورشیدی). دیوان اشعار او آکنده از مضامین عرفانی، نغز، وطن‌دوستی و عشق به فرهنگ زاگرس است که ورد زبان مردمان است.

بانو ژیلا حسینی

شاعره نوگرا و پیشگام شعر نو کردی (۱۳۴۳–۱۳۷۵ خورشیدی). او با زبان صریح، عاطفی و مدرن خود، دغدغه‌های زن معاصر کردستانی و پیوند با طبیعت را در مجموعه‌هایی ماندگار چون «قه‌لای راز» جاودانه ساخت.

میرزا عبدالمجید ملک‌الکلام مجدی

خوشنویس طراز اول، کاتب و ادیب دوران قاجار ملقب به ملک‌الکلام. خطوط نستعلیق و شکسته‌نستعلیق او در کتیبه‌های تاریخی و دیوان‌های خطی نفیس از افتخارات هنر خطاطی ایران است.

استاد عمر فاروقی

مورخ خستگی‌ناپذیر، پژوهشگر اسناد و مؤلف کتاب‌های مرجع پیرامون پیشینه تمدنی، رجال، آداب و زبان شهر سقز که عمری را در ثبت حافظه تاریخی دیار خود گذراند.

شکوه پوشش اصیل کردی در سقز؛ هندسه وقار و رنگین‌کمان طبیعت

لباس کردی مردم سقز یکی از فاخرترین، راحت‌ترین و زنده‌ترین نمونه‌های پوشاک بومی بشریت است. این لباس متناسب با اقلیم کوهستانی زاگرس و کاربری‌های روزمره طراحی شده است:

لباس زنان سقز؛ شکوه ابریشم و زردوزی

  • کراس (Kras): پیراهنی گشاد، بلند و ماکسی از جنس حریر، ژورژت، مخمل یا دانتل پولک‌دوزی‌شده. در لبه آستین آن دو نوار بلند و دنباله‌دار به نام «سۆرانی» دوخته می‌شود که هنگام کار به دور مچ یا شانه پیچیده شده و در رقص‌های کردی با موج دست‌ها به زیبایی در هوا به پرواز درمی‌آید.
  • که‌وا و کُلنجه (Kawa & Kolanje): قبای بلند یا کت کوتاه نیم‌تنه‌ای که روی کراس پوشیده می‌شود و معمولاً از مخمل سنگین زردوزی شده، سرمه‌دوزی یا ترمه اعلا دوخته می‌شود.
  • سوخمه (Soxme): جلیقه‌ای خوش‌دوخت، بدون آستین و پولک‌دوزی شده که بر زیبایی اندام می‌افزاید.
  • شال و هه‌وری (Hewri): دستمال ابریشمی هفت‌رنگ با نقوش کهن اساطیری که روی شانه انداخته شده یا به عنوان سربند کُردی بسته می‌شود.
  • زیورآلات: کمربندهای نقره و طلاکوب، پیشانی‌بندهای سکه‌دوزی شده و سینه ریزهای سنتی منجوق‌دار.

لباس مردان سقز؛ استواری و آزادی عمل در کوهستان

  • چوخه و رانک (Choxa u Ranyk): کت کوتاه نیم‌تنه با یقه ایستاده (چوخه) و شلوار گشاد در بالا و تنگ در مچ پا (رانک). این لباس اصالتاً از موی بز مرغوز (مرغز) بافته می‌شد که در زمستان گرم و در تابستان خنک و دافع نیش حشرات بود.
  • پشتوێن (شال کمر): شال پارچه‌ای بلند (بین ۵ تا ۸ متر) از جنس گاز یا ابریشم که با مهارت به دور کمر بسته می‌شود. این شال ستون فقرات را در سربالایی‌ها محکم نگه داشته و در سرمای کوهستان کلیه‌ها را گرم می‌کند.
  • کلاش (گیوه کُردی): کفشی دست‌ساز و تنفس‌پذیر که از کف پارچه‌ای فشرده و رویه نخی بافته می‌شود. این پای‌پوش طبی پای مرد کُرد را از خستگی در شیب‌های تند زاگرس مصون می‌دارد.
  • فه‌ره‌نجی (فرنجی): پالتوی نمدی اصیل و مقاوم، ساخته شده از پشم گوسفند که سپر محکمی در برابر برف، باران و سوز باد کوهستانی است.
عکس تاریخی جوانان اصیل سقزی با لباس‌های سنتی چوخه و رانک در سال ۱۳۱۸
سند تاریخی: جوانان سقز در سال ۱۳۱۸؛ نمایش وقار و اصالت پوشش چوخه و رانک مردانه (مأخوذ از آرشیو عکس‌های تاریخی سقز گیان).

روح زیست شهری؛ کافه‌نشینی، چایخانه‌ها و همبستگی انسانی

زندگی در سقز امروزی ترکیبی تماشایی از حفظ سنت‌ها و آغوش‌گشایی به روی مدرنیته است. صبحگاهان، با باز شدن کرکره مغازه‌های بافت کهن و طلوع آفتاب بر بستر رودخانه چم، عطر نان تازه کلیره و نان سنگک در کوچه‌ها می‌پیچد.

پیرمردان بازنشسته و ریش‌سفیدان شهر در چایخانه‌های سنتی راسته بازار و پای مناره‌ها گرد هم می‌آیند، چای پررنگ می‌نوشند و از رویدادهای روزگار با شوخ‌طبعی و حکمت کُردی سخن می‌گویند. در سوی دیگر، جوانان سقزی با تأسیس ده‌ها کافه مدرن، کتاب‌فروشی‌های پویا و سازمان‌های مردم‌نهاد زیست‌محیطی (مانند تشکل‌های فعال حفاظت از کوهستان جاقل و حیات وحش عبدالرزاق)، نبض فرهنگی شهر را زنده و پرامید نگه داشته‌اند.

یکی از زیباترین ویژگی‌های اخلاقی جامعه سقز، رسم «هه‌ره‌وه‌ز» (همیاری داوطلبانه) است. در رویدادهای غم و شادی، هنگام کاشت یا دروی مزارع، یا در مواقع بحران‌های طبیعی نظیر آتش‌سوزی مراتع، همه شهر چون یدی واحده به یاری همنوعان خود می‌شتابند؛ جلوه‌ای از فرهنگ والای انسانی که در هر گوشه این کهن‌شهر متبلور است.

پرسش‌های متداول درباره فرهنگ مردم سقز (FAQ)

گویش کردی رایج در شهر سقز چه نام دارد و چه ویژگی‌هایی دارد؟

گویش مردم سقز، کردی سورانی با لهجه موکریانی است. این لهجه ادبی‌ترین و قانون‌مندترین شاخه کردی سورانی محسوب می‌شود که گنجینه‌ای عظیم از شعر، ترانه، حماسه و ادبیات مکتوب را پدید آورده است.

آیین میرمیرین در سقز چگونه برگزار می‌شده است؟

میرمیرین یک نمایش کمدی-انتقادی بهاری بود که در روزهای نوروز فردی عامی به عنوان امیر شهر برگزیده می‌شد و اختیارات کاملی برای صدور احکام طنزآمیز و توبیخ اغنیا و کارگزاران دریافت می‌کرد؛ نمادی از برابری اجتماعی و نقد مسالمت‌آمیز قدرت.

«سۆرانی» در لباس کردی زنانه چیست و چه کاربردی دارد؟

سورانی دو نوار مثلثی‌شکل بلند و دنباله‌دار از پارچه حریر در سر آستین کراس زنانه است. هنگام کارهای روزمره آن را به دور مچ دست می‌پیچند و در هنگام رقص کردی، با چرخش دست‌ها پرواز مواج و تماشایی به حرکات می‌بخشد.

منابع و پژوهش‌های مردم‌نگاری معتبر

  1. امامی (ئاوات)، سید کامل (۱۳۷۹). «دیوانی ئاوات»، با تصحیح و مقدمه، انتشارات صلاح‌الدین ایوبی، ارومیه.
  2. حسینی، ژیلا (۱۳۷۸). «قه‌لای راز (مجموعه اشعار نو کردی)»، انتشارات ژیار، سنندج.
  3. فاروقی، عمر (۱۳۸۰). «نگاهی به فرهنگ فولکلور و بازی‌های بومی سقز کردستان»، نشر مادیار.
  4. روحانی، بابا مردوخ (۱۳۸۲). «تاریخ مشاهیر کرد (عرفا، علما، ادبا و شعرا)»، انتشارات سروش، تهران.
  5. صفی‌زاده، صدیق (۱۳۷۵). «تاریخ موسیقی کردی و سازهای باستانی زاگرس»، انتشارات نگاه.
  6. پژوهشکده مردم‌شناسی سازمان میراث فرهنگی کشور – «مونوگرافی مردم‌نگاری و بررسی پوشاک سنتی اقوام کردستان».
  7. قسیم، بهزاد (۱۳۸۴). «آیین میرمیرین و نمایش‌های سنتی نوروزی در کردستان»، فصلنامه فرهنگ مردم.

💡 عکس، سند تاریخی یا روایت مکتوبی پیرامون این موضوع دارید؟ در تکمیل دانشنامه سهیم شوید.

ارسال اسناد و مدارک